Włókna Naturalne

Kiedy kupujemy wyrób włókienniczy - czy jest to bluzka, czy dywan, nie zastanawiamy się prawie nigdy z czego się składa. A przecież właśnie budowa każdego produktu wpływa na wszystkie jego parametry. Tak jak chemiczne i fizyczne właściwości substancji zależą od atomów, tak cechy użytkowe wyrobów włókienniczych zależą od włókien. Oczywiście samo włókno to jeszcze nie wszystko. Włókna łączy się w przędzę, z przędzy produkuje się wyroby płaskie (tkaniny, dzianiny, włókniny), a z nich z kolei tworzy się kolejne produkty. Na każdym etapie produkcji nadajemy wyrobowi końcowemu szczególne cechy, które w ostatecznym efekcie mają zaowocować wygodą i komfortem użytkowania. W tym artykule skupimy się jednak wyłącznie na włóknach.

Co to jest włókno? Włóknem nazywamy ciało o dużej smukłości, czyli coś co jest długie i cienkie. Nie wszystkie włókna nadają się do celów tekstylnych. Dzielimy je na włókna naturalne oraz wytwarzane przez człowieka. Te pierwsze znajdują się w przyrodzie, dostarczane przez zwierzęta i rośliny lub jako kopaliny i są gotowe do wykorzystania po odpowiedniej obróbce. Te drugie człowiek musi wytworzyć sam ze związków chemicznych znajdujących się już w przyrodzie (np. wiskoza powstaje z celulozy, czyli z masy drzewnej) lub syntetyzowanych w warunkach laboratoryjnych (np. poliamid czy poliester). Włókna naturalne można dalej podzielić na pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego. Włókna roślinne mogą być włosami nasiennymi (bawełna) lub mogą być pozyskiwane z łodyg (len, konopie, juta, ramia), z liści (sizal, manila) i z owoców (włókna kokosowe). Do włókien zwierzęcych zaliczamy uwłosienie ssaków (wełna, sierść, włosie, szczecina) oraz jedwabie. Najczęściej wykorzystywane z włókien naturalnych, zwłaszcza w odzieżownictwie, są bawełna, wełna, len, i jedwab. Dlatego o tych włóknach warto dowiedzieć się więcej.

Bawełna jest włóknem wykorzystywanym od bardzo dawna. Prawdopodobnie była znana już 12 tysięcy lat temu w Egipcie, z powodzeniem stosowano ją do produkcji tkanin w Indiach, a także była surowcem wykorzystywanym przez Inków i Azteków. W okresie średniowiecza w Europie bawełna była produktem drogim i ekskluzywnym. Rozpowszechniło ją dopiero zautomatyzowanie procesów przędzenia w XIX wieku. Od tej pory zadomowiła się na dobre i nic nie wskazuje na to, żeby moda na bawełnę kiedykolwiek minęła. Bawełna jest uprawiana w klimacie ciepłym i wilgotnym. Białe włókno otacza nasionka rośliny, tworząc na krzewach liczne białe kępki przypominające z wyglądu watę. Dojrzałe włókno kiedyś zbierano ręcznie, dlatego też uprawa bawełny była bardzo pracochłonna. Na olbrzymich plantacjach w południowych stanach Ameryki Północnej wykorzystywano do zbiorów siłę niewolniczą. Dziś odbywają się głównie maszynowo, co jednak powoduje zbieranie większej liczby zanieczyszczeń roślinnych w masie bawełny. Bawełna jest dziś wykorzystywana do produkcji odzieży, tkanin pościelowych, obrusów, środków opatrunkowych, sieci rybackich, filtrów do kawy. Z wielu tradycyjnych zastosowań została jednak wyparta przez włókna sztuczne i syntetyczne. Bawełna charakteryzuje się ciepłym i miękkim chwytem oraz dobrymi właściwościami higienicznymi. Dlatego jest wykorzystywana do produkcji bielizny (zwłaszcza elementów, które bezpośrednio stykają się z ciałem), ubrań dla dzieci, pościeli oraz wierzchnich strojów sportowych. Jest wytrzymała, łatwa w praniu, odporna na wysoką temperaturę i gotowanie. Bawełna dobrze chłonie pot i wodę, ale trudniej niż syntetyki schnie i gorzej odprowadza wilgoć od ciała, dlatego z produkcji wyczynowej odzieży sportowej wypierają ją nowoczesne syntetyki. Bardzo często łączona jest z włóknami syntetycznymi, np. z poliestrem lub włóknami elastycznymi, w celu poprawienia pewnych właściwości użytkowych. Włókno bawełny ma od 10 do 55 mm długości i jest bardzo cienkie. Przyjmuje postać lekko skręconej tasiemki, cieńszej lub grubszej, zależnie od stopnia dojrzałości. Aby uzyskać surowiec gotowy do wyrobu tkanin i dzianin odzieżowych, bawełna musi przejść szereg procesów. Czasami poddawana jest merceryzacji - proces uszlachetniający włókno bawełny, polegający na doprowadzeniu do spęcznienia włókien, w wyniku czego ulegają one wyprostowaniu i wygładzeniu. Bawełna uzyskuje połysk i wyjątkowy chwyt. Taki surowiec jest wykorzystywany do produkcji odzieży ekskluzywnej.

Len jest drugim obok bawełny najpopularniejszym włóknem roślinnym. Również był znany już w starożytności, ale jego zasięg występowania jest zdecydowanie większy, ponieważ roślina ta ma mniejsze wymagania klimatyczne. Włókna pozyskuje się z łodyg - proces ten jest długotrwały i skomplikowany, obejmuje wiele etapów. Len uprawiany był i jest w Europie Wschodniej, w basenie Morza Śródziemnego, ale także na Bliskim Wschodzie. Dopóki nie wprowadzono mechanicznej obróbki bawełny, len był z pewnością najpopularniejszym surowcem do produkcji odzieży. Len jest bardzo specyficznym włóknem. Historia i moda sprawiły, że jest zaliczany do surowców ekologicznych i, co zaskakujące, jest traktowany jako wyrób ekskluzywny i elegancki, pomimo swojej siermiężności. Len jest trudny w użytkowaniu. Stosunkowo łatwo się go pierze i jest odporny na wysokie temperatury, ale jest wybitnie trudny w prasowaniu i bardzo szybko się gniecie. Na szczęście, jako jedynemu z surowców, uchodzi mu to na sucho. Len jest również trudno wybarwialny i źle wygląda w ciemnych odcieniach. Główne kolory stosowane w odzieżownictwie to beże i szarości. Kiedyś trudno było uzyskać białą barwę lnu, a tkaniny były grube, dzisiaj możemy cieszyć się bogatą ofertą cienkich i białych wyrobów lnianych. Jest chłodny w dotyku i bardzo przewiewny, dlatego idealnie się wpasował w produkcję letniej odzieży, głównie spodni i koszul, ale również żakietów i marynarek. Zyskał również popularność w bieliźnie stołowej i pościelowej ze względu na swoją sztywność. Len charakteryzuje się również znakomitymi właściwościami higroskopijnymi. Wilgotny - pęcznieje, zatem często jest stosowany w płótnach technicznych, bo uszczelnia się pod wpływem deszczu. Stosuje się go również do produkcji lin i sieci.

Wełna to włosy zwierząt, miękkie, sprężyste i karbowane. Wełny dostarczają nam głównie owce, ale oprócz nich także niektóre zwierzęta trawożerne - kozy, lamy i wielbłądy. Oczywiście najpopularniejsza jest wełna owcza, ale jej rodzajów jest bardzo dużo. Rodzaj wełny zależy od rasy zwierząt, miejsca na ciele owcy, z którego wełna pochodzi, a także czy pochodzi ze strzyżenia, czy ze skóry garbarskiej. Obecnie w produkcji wełny przoduje Australia, Nowa Zelandia, ale także kraje Afryki Południowej, Ameryki Południowej i Chiny. Najlepszą gatunkowo wełnę uzyskuje się z owiec rasy merynos - jest wyjątkowo cienka, miękka, puszysta. Włókno wełny pokryte jest łuskami, co umożliwia filcowanie tego surowca. Jest to cecha charakterystyczna tylko dla włókien zwierzęcych. Filcowanie polega na takiej obróbce mechanicznej i termicznej (ciepło, wilgoć, ucisk, walcowanie), że włókna zbijają się w jedną masę, wciskają się między siebie, a łuski się zazębiają. Wtedy wełna tworzy pokład włókien niemożliwy do rozdzielenia bez użycia dużej siły. Negatywną stroną zdolności do filcowania jest łatwe mechacenie się wyrobów wełnianych i zbieganie się w praniu. Wełna bardzo dobrze izoluje i chroni przed zimnem, m.in. dzięki skarbikowaniu włókien. Jest również niegniotliwa, sprężysta i wytrzymała. Jej wadą jest trudność w praniu i konserwacji. Jest również bardzo nieodporna biologicznie (wyroby wełniane są niszczone przez mole i drobnoustroje). Oprócz wymienionych właściwości, wełna charakteryzuje się również dobrą dźwiękochłonnością, pochłanianiem promieniowania UV oraz dużą higroskopijnością. Zmoczona robi się bardzo ciężka i długo schnie. Z wełny produkuje się odzież cieplejszą, zimową, dywany, wykładziny, filce techniczne i odzieżowe, koce, poduszki, kołdry. Dzisiaj wełna jest stosowana głównie w mieszankach z innymi włóknami i straciła bardzo na popularności na rzecz włókien syntetycznych. Nikt już nie kupuje wełnianych skarpet i rękawic. Obecnie najczęściej stosuje się wełnę do produkcji pościeli (również wielbłądzią). Producenci przekonują o właściwościach zdrowotnych tego surowca.

Jedwab również jest włóknem pochodzenia zwierzęcego. Jest to wydzielina gąsienic motyli - jedwabników. Najbardziej popularne są jedwabniki morwowe, których gąsienice żywią się liśćmi morwy. Gąsienice przędą naraz dwie nitki jedwabiu, tworząc z nich kokon, w którym się przepoczwarzają. Te dwa włókna są sklejone ze sobą i dopiero odpowiednia obróbka w gorącej wodzie pozwala na ich rozdzielenie i rozplątanie kokonu. Z jednego kokonu uzyskuje się ponad kilometr bardzo cienkiej nici. Jedwab był wytwarzany już w starożytnych Chinach, ale choć Chińczycy surowo strzegli tajemnicy wyrobu, to w późniejszym okresie Japonia była przez wiele lat głównym producentem i użytkownikiem tego surowca. Ze względu na swoje właściwości użytkowe oraz koszt produkcji jedwab jest włóknem bardzo drogim. Niektóre włókna syntetyczne, tak zwane sztuczne jedwabie, mają imitować właściwości tego prawdziwego, ale tak naprawdę do tej pory nie udało się tego osiągnąć w stopniu, który pozwoliłby jedwab całkowicie nimi zastąpić. Tkaniny jedwabne charakteryzują się przepięknym połyskiem, są gładkie, śliskie, wiotkie, miękkie, lekkie, cienkie i bardzo przyjemne w dotyku. Dlatego jedwab jest chyba najbardziej ekskluzywnym i drogocennym surowcem w produkcji odzieży. Wytwarzane z jedwabiu kimona to prawdziwe dzieła sztuki. Jedwab charakteryzuje się dobrymi właściwościami izolacyjnymi, pomimo chłodnego chwytu, jest sprężysty i wytrzymały. Włókno to jest higroskopijne, ale nawet przy stosunkowo dużej zawartości wilgoci, w dotyku nie sprawia wrażenia mokrego. Ponadto, praktycznie się nie elektryzuje. Z jedwabiu produkuje się elegancką odzież, krawaty, apaszki, bieliznę pościelową, ale także dekoracyjne tkaniny i dywany.

Bawełna, wełna, len i jedwab nie wyczerpują zasobu włókien naturalnych. Jest ich bardzo dużo i mają szereg różnych zastosowań. Jednak te cztery, ze względu na swoje właściwości, a także dostępność, są najczęściej wykorzystywane, zwłaszcza w przemyśle odzieżowym. Początkowo człowiek wykorzystywał tylko naturalne surowce. Dzisiaj umiemy już syntetyzować włókna o niewyobrażalnych właściwościach i nauczyliśmy się stosować je w przemyśle włókienniczym i w wielu innych dziedzinach życia. Niektóre jednak cechy włókien naturalnych są nadal bardzo trudne lub wręcz niemożliwe do podrobienia.

Ewa Mantusz - MARAND